Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Manisa Celal Bayar Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: NURULLAH BUDAK
Danışman: Ferdi Çiftçioğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Tarih disiplini çerçevesinde Kırım, İdil-Ural ve Türkistan’daki aydınlar üzerine yapılan çalışmaların sayısının arttığı görülmektedir. Yapılan çalışmaların ağırlıklı olarak Türk dünyasının modernleşme sürecinde ortaya çıkan fikir hareketleri, siyasi gelişmeler ve söz konusu süreçlerde önemli konumda yer alan aydın kadroların faaliyetlerini ele almalarıyla birlikte bu çalışmaların Türk dünyasının önemli bir devrine ışık tutmaları bakımından önemli oldukları görülmektedir. XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Çarlık yönetimi altında yaşayan Türk toplulukları arasında başlayan yenileşme hareketleri, din, eğitim, basın-yayın, dil, kültür ve siyasi teşkilatlanma alanlarında önemli dönüşümlere neden olmuştur. Bu süreçte yenileşme hareketlerinin, XIX. yüzyılda dinî ıslahat anlayışı çerçevesinde başlayan fikrî arayışlardan XX. yüzyılda İsmail Gaspıralı öncülüğünde eğitim, ortak dil, basın-yayın ve millî bilinç ekseninde gelişen Cedit hareketine dönüştüğü görülmektedir. Bunun yanı sıra Çarlık ve ardından Sovyet yönetimlerinin uyguladığı baskı politikalarının, söz konusu yenilik hareketlerinin gelişimini önemli ölçüde etkilediği anlaşılmaktadır. Bu süreçte ortaya çıkan aydınlar, yaşadıkları dönemin sosyal ve siyasi şartları içerisinde gerek mensubu oldukları topluluğun gerekse tüm Türk halklarının gelişimine yönelik çeşitli fikirler üretmişlerdir. Bunun yanı sıra söz konusu yenilik hareketleri ve bu hareketlerin öncüleri üzerine yapılan tarih araştırmalarının da dönemin siyasi ve ideolojik şartlarına bağlı olarak farklı yaklaşımlar çerçevesinde ele alındığı görülmektedir. Özellikle Sovyetler Birliği döneminde izlenen siyasetin etkisiyle Cedit hareketi ve bu hareketi savunan aydınlar kimi zaman halk düşmanı ve Pan-Türkist olarak değerlendirilmiş, yumuşama (destalinizasyon) süreciyle birlikte bu yaklaşımlarda önemli değişiklikler yaşanmıştır. Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından ise konu üzerine yapılan araştırmaların sayısı artmış olmakla birlikte, milliyetçilik temelli yaklaşımların bazı çalışmalara yansıdığı görülmektedir. Türkiye’de ise II. Meşrutiyet’ten itibaren Çarlık baskısından kaçarak İstanbul’a gelen Rusya Türkü aydınların katkılarıyla konu üzerine ilk önemli çalışmalar kaleme alınmış, Cumhuriyet’in ilk yıllarında dış politika doğrultusunda bu alandaki çalışmalar belirli ölçüde sınırlandırılmıştır. 1990’lı yıllardan itibaren ise ulaşım ve arşiv imkânlarının gelişmesiyle birlikte araştırmacıların bölgeye erişiminin kolaylaşması, konu üzerine gerçekleştirilen lisansüstü tezler ve akademik çalışmaların sayısında önemli bir artış yaşanmasını sağlamıştır. Bu durum, Türk dünyasında ortaya çıkan yenileşme hareketlerinin ve bu hareketlerin aydınları üzerine yapılan araştırmaların tarih yazıcılığı içerisindeki gelişim seyrini de ortaya koymaktadır. Bu çalışmada ise özellikle Türk dünyasının en hareketli dönemlerinden biri olan XIX. yüzyılın ikinci yarısından XX. yüzyılın başına kadarki dönemde Kırım, İdilUral ve Türkistan coğrafyasında faaliyet gösteren Türk aydınları üzerine kaleme alınan lisansüstü tezler incelenerek, söz konusu çalışmaların alanları, konuları ve amaçları değerlendirilmiştir. Çalışmanın temel amacı, ilgili şahsiyetler hakkında hazırlanmış bütün tez çalışmalarını tespit etmek, tarih alanında kaleme alınan tezleri inceleyerek tarih disiplini dışında ele alınmış olmakla birlikte Türk dünyası açısından önem taşıyan şahsiyetleri belirlemek, bunun yanı sıra söz konusu şahsiyetlerin hayatı, fikirleri ve faaliyetlerine ilişkin önemli bilgiler sunmaları bakımından biyografi konulu çalışmaları da değerlendirmeye dâhil ederek, belirlenen zaman aralığında hem Türk dünyası hem de son dönem Türk tarihi açısından önem arz eden aydınları tek bir çalışma altında toplamaktır. Araştırma kapsamında başlangıçta söz konusu dönemde Kırım, İdil-Ural ve Türkistan coğrafyalarında önem arz eden aydınların kim oldukları tespit edilmiş, ardından söz konusu aydınlar hakkında yapılan lisansüstü çalışmalar tez dosyamıza eklenmiştir. Söz konusu çalışmalar arasında konumuzla ilgili olarak tarih disiplininde kaleme alınan tezlerin incelenmesinin yanı sıra aydınlar hakkında detaylı bilgi sunmaları bakımından tez veri sisteminde yer alan biyografi konulu çalışmalar da inceleme kapsamına alınmıştır. Çalışma kapsamında tespit edilen 138 çalışma içerisinde 64 tezin tarih alanında, 4 tezin ise biyografi konulu olduğu görülmüştür. Böylece söz konusu bu çalışmaların toplamı 68’e ulaşmakta ve tespit edilen çalışmaların neredeyse yarısını oluşturmaktadır. Çalışmaların tez türlerine göre dağılımında ise 116 yüksek lisans ve 22 doktora tezinin bulunduğu tespit edilmiştir. Bununla birlikte çalışmaların 48 farklı üniversitede gerçekleştirildiği ve Marmara Üniversitesi’nin 24 tezle diğer üniversitelere göre daha fazla çalışmayla öne çıktığı görülmektedir. Aydınlar içerisinde ise Yusuf Akçura 22, Musa Carullah Bigi 21 ve İsmail Gaspıralı ise 17 çalışmayla en fazla araştırılan isimler olarak öne çıkmaktadır. Söz konusu bu veri, çalışmaların belirli aydınlar ve konu alanları etrafında yoğunlaştığını ortaya koymaktadır. Ayrıca bu çalışmaların önemli bir bölümünün Türk dili ve edebiyatı, eğitim-öğretim, din, sosyoloji, siyasal bilimler, halk bilimi ve gazetecilik gibi farklı disiplinlerde yapıldığı görülmüştür. Bununla birlikte giriş bölümünde Kırım, İdil-Ural ve Türkistan’da ortaya çıkan yenilik hareketinin tarihsel sürecinin yanı sıra hem literatür taraması sonucunda hem de incelenen lisansüstü çalışmalar vasıtasıyla tespit edilen ve tarih alanında incelenmemiş şahsiyetlere de yer verilmiştir. Böylece konuya yönelik yapılacak yeni çalışmalar için araştırma alanlarının belirlenmesine katkı sağlanması amaçlanmıştır.