BİLİŞSEL İŞLEV BOZUKLUKLARINA PSİKOFARMAKOLOJİK YAKLAŞIM
PSİKİYATRİK BOZUKLUKLAR VE BİLİŞSEL İŞLEVLER, Prof. Dr. Ömer Aydemir,Prof. Dr. Ayşen Esen Danacı, Editör, Turkiye Klinikleri, Ankara, ss.205-219, 2025
- Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Ders Kitabı
- Basım Tarihi: 2025
- Doi Numarası: 10.5336/978-625-395-661-5_p205
- Yayınevi: Turkiye Klinikleri
- Basıldığı Şehir: Ankara
- Sayfa Sayıları: ss.205-219
- Editörler: Prof. Dr. Ömer Aydemir,Prof. Dr. Ayşen Esen Danacı, Editör
- Manisa Celal Bayar Üniversitesi Adresli: Hayır
Özet
Biliş, bilgiyi işleme, organize etme ve kullanma süreçlerini içerir. Dikkat, algı, anlama ve bellek gibi süreçleri kapsar ve motor becerilerle dışa vurulur. Bilişsel işlevlerdeki bozukluklar nörogelişimsel, nörodejeneratif, nöroenflamatuvar süreçlere bağlı görülebildiği gibi yorgunluk, uyku eksikliği gibi geçici fizyolojik durumlarda da görülebilir.
Dopaminerjik sistem, özellikle yürütücü işlevler ve motivasyon üzerinde önemli bir rol oynar. Dopamin reseptör agonistleri ve dopamin geri alım inhibitörleri, bilişsel işlevleri desteklemek amacıyla araştırılan ilaç grupları arasındadır. Stimulan ilaçlar (amfetamin, metilfenidat, modafinil) dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) tedavisinde kullanılır. Sağlıklı bireylerde dikkat, bellek ve karar verme süreçlerini iyileştirdiği rapor edilmiştir. Şizofrenide psikostimülanlar önerilmezken, bipolar bozukluk ve travmatik beyin hasarında belirli durumlarda kullanılabilir. Dopaminerjik agonistler (pramipeksol gibi), Parkinson hastalığında motor semptomları iyileştirmek için kullanılır ve bazı çalışmalarda bilişsel işlevleri desteklediği görülmüştür. Ancak şizofreni ve bipolar bozuklukta çelişkili sonuçlar elde edilmiştir. Monoamin oksidaz B (MAO-B) inhibitörleri (selejilin gibi), Parkinson hastalığında kullanılan dopamin artırıcı ilaçlardır. Olası nöroprotektif etkilerine dair veriler bulunsa da bilişsel iyileştirme konusunda kesin kanıtlar yoktur.
Kolinerjik sistem de bilişsel süreçlerde önemlidir. Asetilkolin esteraz inhibitörleri (AChEI’ler), Alzheimer ve demans hastalarında bilişsel işlevleri desteklemek için kullanılır. Sağlıklı bireylerde bilişsel iyileştirme açısından etkileri sınırlıdır. Şizofreni, bipolar bozukluk ve travmatik beyin hasarında etkileri belirsizdir. Galantamin gibi a7 nikotinik reseptör agonistleri belirli durumlarda fayda sağlayabilir ancak genel olarak bu ilaçların sağlıklı bireylerde kullanımı henüz kesin bir bilimsel temele dayanmamaktadır. Muskarinik reseptör agonistleri ise şizofrenide bilişsel işlevlere faydasının yanında pozitif ve negatif belirtilere de etkili ajanlar olarak tekli antipsikotik tedavi alternatifleri olması hedefiyle araştırılmaktadır ancak demans, bipolar bozukluk gibi hasta gruplarında ve sağlıklı popülasyonda bilişsel iyileştirme amacıyla kullanımına dair çalışmalar henüz yetersizdir.
Glutamat, öğrenme ve hafıza süreçlerinde kritik rol oynayan bir nörotransmitterdir. Aşırı glutamat salınımı ise hücre ölümüne sebep olmaktadır. Bu bağlamda, glutamaterjik sistemi hedefleyen ilaçlar bilişsel işlevlerin desteklenmesi açısından önem taşır. Memantin yarışmasız bir N-metil D-aspartat (NMDA) reseptör antagonistidir ve glutamat tarafından aşırı uyarımı kontrol eder. Memantinin nörodejeneratif süreçte etkili olabileceği ve bilişsel işlevlerde iyileşme sağlayabileceği düşünülmektedir. Şizofrenide antipsikotik tedaviye memantin eklenmesiyle negatif belirtilerde gerileme ve bilişsel işlevler üzerine olumlu etkiler saptanmıştır. NMDA reseptör modülatörleri de şizofreni ve demans gruplarında bilişsel işlevler üzerine olumlu etkiler gösterebilmektedir.
Antipsikotikler ve antidepresanlar da bilişsel işlevler üzerine daha az olumsuz etki gösterenler ve küçük de olsa olumlu etki gösterenler şeklinde bilişsel iyileştirim önerileri olarak kılavuzlarda kendilerine yer bulmaktadır. Özellikle seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI), serotonin-norepinefrin geri alım inhibitörleri (SNRI) gibi antidepresanlar ve lurasidon, kariprazin, brexpiprazol, lumateperon gibi yakın zamanda geliştirilen antipsikotikler lehine henüz yeterli düzeye ulaşmamış kanıtlar mevcuttur.
Eritropoetin, intranazal insülin, sosyal biliş üzerine etkileri açısından intranazal oksitosin, Hint ginsengi ve pregnonolon ise bilişsel işlevler üzerine olumlu etkiler bildirilen ancak henüz yeterli kanıt düzeyine ulaşılamayan diğer moleküllerdir.
Anahtar Kelimeler: Bilişsel disfonksiyon; Nörobilişsel bozukluklar; Kognitif geliştiriciler; Dopamin agonistleri; Kolinerjik ajanlar; NMDA reseptörleri; Nöroinflamasyon; Nöron dejenerasyonu
Cognition involves the processes of processing, organizing, and using information. It encompasses processes such as attention, perception, comprehension, and memory, and is expressed through motor skills. Impairments in cognitive function can be due to neurodevelopmental, neurodegenerative, and neuroinflammatory processes, as well as temporary physiological conditions such as fatigue and sleep deprivation.
The dopaminergic system plays a significant role, particularly in executive functions and motivation. Dopamine receptor agonists and dopamine reuptake inhibitors are among the drug groups being investigated to support cognitive function. Stimulant drugs (amphetamine, methylphenidate, modafinil) are used in the treatment of attention deficit hyperactivity disorder (ADHD). They have been reported to improve attention, memory, and decision-making processes in healthy individuals. While psychostimulants are not recommended in schizophrenia, they may be used in certain situations in bipolar disorder and traumatic brain injury. Dopaminergic agonists (such as pramipexol) are used to improve motor symptoms in Parkinson's disease, and some studies have shown them to support cognitive function. However, conflicting results have been obtained in schizophrenia and bipolar disorder. Monoamine oxidase B (MAO-B) inhibitors (such as selegiline) are dopamine-boosting drugs used in Parkinson's disease. While data exist on their possible neuroprotective effects, there is no definitive evidence regarding cognitive improvement.
The cholinergic system is also important in cognitive processes. Acetylcholinesterase inhibitors (AChEIs) are used to support cognitive function in patients with Alzheimer's and dementia. Their effects on cognitive improvement in healthy individuals are limited. Their effects in schizophrenia, bipolar disorder, and traumatic brain injury are unclear. α7 nicotinic receptor agonists, such as galantamine, may be beneficial in certain situations, but in general, the use of these drugs in healthy individuals is not yet based on a definitive scientific foundation. Muscarinic receptor agonists are being investigated in schizophrenia with the aim of being effective agents for both positive and negative symptoms, in addition to their potential to improve cognitive function, as alternatives to single antipsychotic treatments; however, studies on their use for cognitive improvement in patient groups such as dementia and bipolar disorder, as well as in the healthy population, are still insufficient.
Glutamate is a neurotransmitter that plays a critical role in learning and memory processes. Excessive glutamate release leads to cell death. In this context, drugs targeting the glutamatergic system are important for supporting cognitive functions. Memantine is a non-competitive N-methyl D-aspartate (NMDA) receptor antagonist and controls glutamate overstimulation. It is thought that memantine may be effective in neurodegenerative processes and may improve cognitive functions. In schizophrenia, adding memantine to antipsychotic treatment has been observed to reduce negative symptoms and have positive effects on cognitive functions. NMDA receptor modulators can also show positive effects on cognitive functions in schizophrenia and dementia groups.
Antipsychotics and antidepressants are also included in guidelines as recommendations for cognitive improvement, with some showing less negative effects on cognitive function and others showing small but positive effects. In particular, there is still insufficient evidence in favor of antidepressants such as selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) and serotonin-norepinephrine reuptake inhibitors (SNRIs), as well as recently developed antipsychotics like lurasidone, cariprazine, brexpiprazole, and lumateperone.
Erythropoietin, intranasal insulin, intranasal oxytocin (in terms of their effects on social cognition), Indian ginseng, and pregnonolone are other molecules that have been reported to have positive effects on cognitive functions, but sufficient evidence has not yet been reached.
Keywords: Cognitive dysfunction; Neurocognitive disorders; Cognitive enhancers; Dopamine agonists; Cholinergic agents; NMDA receptors; Neuroinflammation; Neuronal degeneration