Kâfiyeci’nin Şerhu’l-İʻrâb ʻan Kavâʻidi’l-İʻrâb Adlı Eserinde قَدْ Harfi: Anlam, Kullanım ve Yöntemsel Değerlendirme

Altuntaş M. E.

İzmir’in İlmi ve Kültürel Serüveni (14-16. Yüzyıllar), TOPAL HÜSEYİN,YAĞMUR OĞUZHAN ŞEMSEDDİN,EFE SEYFULLAH,AKKAYA AHMET HAMDİ, Editör, EMİN YAYINLARI, Bursa, ss.219-234, 2025

  • Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Araştırma Kitabı
  • Basım Tarihi: 2025
  • Yayınevi: EMİN YAYINLARI
  • Basıldığı Şehir: Bursa
  • Sayfa Sayıları: ss.219-234
  • Editörler: TOPAL HÜSEYİN,YAĞMUR OĞUZHAN ŞEMSEDDİN,EFE SEYFULLAH,AKKAYA AHMET HAMDİ, Editör
  • Manisa Celal Bayar Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Muhyiddîn el-Kâfiyeci (öl. 879/1474) Osmanlı ve Memlük ilim geleneğinin önde gelen alimlerindendir. 788/1386 yılında Bergama veya Saruhanlı Gökçeköy’de doğduğu rivayet edilen Kâfiyeci, öncelikle memleketinde sonrasında ise Anadolu’da İbn Melek (öl. 821/1418) ve Molla Fenârî (öl. 834/1431) gibi önemli âlimlerden ders alarak ilim tahsil etmiştir. Horasan, Tebriz, Tataristan, Şam ve Kudüs gibi önde gelen ilim merkezlerinde eğitimini ilerleten Kâfiyeci, Kâhire’ye yerleşmiş ve burada meşîhatlık ile müderrislik gibi önemli görevlerde bulunmuş; Celâlüddîn es-Süyûtî (öl. 911/1505) gibi pek çok âlimin yetişmesine katkı sağlamıştır.

Kâfiyeci’nin ilmî mirası, çoğunluğu risalelerden oluşan yüz civarında eseri kapsamaktadır. Arap dili ve belâgatı başta olmak üzere çeşitli alanlarda kaleme aldığı eserlerinden en dikkat çekeni, İbn Hişâm’ın (öl. 761/1360) el-İʻrâb ʻan kavâʻidi’l-iʻrâb adlı eserine yazdığı şerhtir. Bu şerh, kapsamı ve öğretici yöntemiyle literatürde önemli bir konuma sahiptir. Basra ve Kûfe ekollerinin görüşlerini karşılaştırmalı bir yaklaşımla ele alan eser, hakkında otuzdan fazla hâşiye ve taʻlîk yazılarak literatürdeki yerini pekiştirmiştir. Kâfiyeci, gramer meselelerini örnek ayetler ve şiirlerle açıklayarak somut bir kavrayış sunmuştur. Şerhu’l-iʻrâb ʻan kavâʻidi’l-iʻrâb adlı eserinde, Kâfiyeci قَدْ harfinin isim, isim-fiil ve harf bağlamlarında yedi farklı kullanımını detaylandırmıştır. Bu kullanımlar şu şekildedir:

1.      İsim olarak: حَسْبُ (kâfi) manasında.

2.      İsim fiil olarak: يَكْفِي (yeterli olur) manasında.

3.      Harf olarak: تَأْكِيد/تَحْقِيق (onaylamak/kesinleştirmek) manası maksadıyla.

4.      Harf olarak: تَوَقُّع/اِنْتِظَار (ummak /beklemek) manası maksadıyla.

5.      Harf olarak: تَقْرِيبُ الْمَاضِي مِنَ الْحَال (maziyi şu ana yaklaştırmak) maksadıyla.

6.      Harf olarak: تَقْلِيل (azaltmak) manası maksadıyla.

7.      Harf olarak: تَكْثِير (çoğaltmak) manası maksadıyla.

 

Bu çalışma, Kâfiyeci’nin قَد harfini ele alma metodolojisini, eserin temelini oluşturan gramer ilkelerine dayanarak incelemektedir. Yöntem olarak, şerh temelinde bazı klasik ve modern hurûfu’l-meʻânî eserleriyle karşılaştırma yapılarak Kâfiyeci’nin yaklaşımının diğer eserlerden farkı vurgulanmaktadır. Bu bağlamda, قَدْ harfi üzerine literatürdeki eksiklikleri gidermek ve alana özgün bir katkı sunmak hedeflenmiştir.