ŞÂNÎZÂDE MEHMED ATÂULLAH VE DİVANI


Öğr. Gör. ADVİYE RABİA TEKİN

Tez Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Boğaziçi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Günay Kut

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Bu çalışma, 18. yüzyılın sonunda doğup, 19. yüzyılın başlarında vefat etmiş olan, tıp, matematik, tarih, astronomi ve coğrafya alanında verdiği eserlerle tanınan döneminin büyük ilim adamı Şânîzâde Mehmed Atâullah'ın hayatı ve edebî şahsiyetine dair malumatla birlikte bilinen tek edebî eseri olan Türkçe divanının metnini tespit ederek şekle, muhtevaya, ve üslûba dair birtakım bilgiler sunmayı amaçlamaktadır. Şânîzâde İstanbullu' dur ve Medine-i Münevvere kadısı Müderris Sadık Efendi' nin oğludur. Sırasıyla müderrislik, kadılık ve vak'anüvislik görevlerinde bulunmuştur. Yeniçerilerin imhası dolayısıyla Bektaşîliğe meylinden şüphe edilen Şânîzâde Tire'ye sürülmüş ve kısa bir süre sonra orada vefat etmiştir. Doğu ve batı dillerini iyi bilen, resim ve musikîden anlayan Şânîzâde' nin yukarıda bahsedilen dallarda telif ve tercüme toplam 16 eseri mevcuttur. Çalışmamızda divanından başka bu 16 eseri hakkında kısa bilgiler verilmiştir. Şânîzâde'nin divanı, şekil, muhteva ve üslûp açısından incelenmiştir. Şekil özellikleri bahsinde, divanın nazım şekilleri, vezin, kafiye ve redife dair istatistik! bilgileri verilmiş ve değerlendirmesi yapılmıştır. Muhteva özellikleri, dinî unsurlar ve tarihî, mitolojik unsurlar olmak üzere iki ayrı bölümde incelenmiş; dinî unsurlar başlığı altında Allah'a dair divanda yer alan terminoloji aktarılmış, doğrudan alıntıyla verilen veya işaret olunan ayet ve hadislere referansı ve çevirileriyle birlikte yer verilmiş ve nihayet divanda anılan peygamberler aktarılmıştır, ikinci bölümde vıdîvânda bahsi geçen tarihî, mitolojik olaylar ve şahsiyetlerin hangi beyitte ne şekilde hangi yönleriyle ele alındıkları incelenmiştir. Üslûp bahsinde, divanın üslûp ve dil özellikleri aktarılmış, şairin kullandığı atasözü ve deyimler ve edebî sanatlardan örnekler verilmiştir. Sonuç kısmında, divanın incelenmesi neticesinde elde edilen bilgilere dayanarak varılan yargılar aktarılmıştır. Nüsha tavsifi ve metnin tespitinde izlenen yolun anlatıldığı bölümlerden sonra divanın metni sunulmuştur. Çalışmanın sonuna inceleme kısmı indeksi ve dîvânın aslı eklenmiştir.