Tiksintiye İlişkin Öğrenme ve Bellek Süreçlerinin B-OKB Eğilimli Bireylerde EEG ile İncelenmesi
SÖYLEMEZ S. (Yürütücü), AYTEMÜR A.
TÜBİTAK Projesi, 3501 - Ulusal Genç Araştırmacı Kariyer Geliştirme Programı, 2026 - 2028
- Proje Türü: TÜBİTAK Projesi
- Destek Programı: 3501 - Ulusal Genç Araştırmacı Kariyer Geliştirme Programı
- Başlama Tarihi: Mart 2026
- Bitiş Tarihi: Aralık 2028
Proje Özeti
Tiksinti, evrimsel olarak organizmayı hastalık ve bulaşma risklerinden koruyan temel bir savunma mekanizmasıdır. Ancak bu sistem aşırı düzeyde etkinleştiğinde, bulaş korkusu ve kompulsif temizlik davranışlarıyla sonuçlanarak bulaş temelli obsesif-kompulsif bozukluğun (B-OKB) karakteristik örüntüsünü oluşturabilmektedir. Son yıllarda yapılan araştırmalar, B-OKB’nin yalnızca korku ve kaygı süreçleriyle değil, aynı zamanda tiksinti temelli öğrenme ve bellek yanlılıklarıyla da yakından ilişkili olduğunu ortaya koymaktadır. Buna karşın, tiksintinin öğrenme süreçlerinde kazandığı direnç ve bu direncin nöral temelleri henüz yeterince anlaşılmamıştır. Bu proje, tiksintinin öğrenme, genelleme, karşıt koşullama ve bellek süreçleri üzerindeki etkisini ve değişime karşı direncini davranışsal ve elektrofizyolojik (EEG) düzeylerde inceleyerek, B-OKB eğilimi yüksek bireylerde bu süreçlerin doğasını anlamayı hedeflemektedir. Araştırma üç deneyden oluşmaktadır. Deney 1’de, kategori koşullaması kullanılarak tiksintiyle eşleştirilen nötr uyaranların B-OKB eğilimi yüksek ve düşük bireylerde bellekte nasıl işlendiği ve bu süreçlerin doğruluk, tepki yanlılığı ve genelleme açısından nasıl farklılaştığı incelenecektir. Deney 2’de, karşıt koşullama işlemi kullanılarak tiksinti öğrenmelerinin değişime karşı direnci değerlendirilecek ve bu süreçlerin sinirsel eşlikçileri EEG ile ölçülecektir. Deney 3’te ise nötr koşul yerine korku koşulu eklenerek, tiksintinin korkuya kıyasla ne ölçüde özgün, kalıcı ve değişime dirençli bir duygu olduğu test edilecektir. Bu bütüncül yaklaşım, önceki çalışmaların tiksinti duygusunun özgül öğrenme süreçleriyle yakından ilişkili olduğunu ve bellekte diğer duygulara kıyasla bir avantaj sağladığını ortaya koyan bulgularını temel alarak, bu avantajın bilişsel ve nöral düzeylerde nasıl karşılık bulduğunu çok boyutlu biçimde inceleyecektir. Proje, yürütücünün normal örneklemde gerçekleştirdiği tiksinti ve bellek çalışmalarını klinik eğilimli bir örnekleme ve EEG temelli bir yönteme taşıyarak araştırma hattını ileriye taşımaktadır. Yürütücü bu sayede, duygusal öğrenme süreçlerini nörofizyolojik düzeyde inceleme ve disiplinler arası metodolojik yetkinlik kazanma olanağı bulacaktır. Literatür açısından proje, Türkiye’de tiksintinin B-OKB’deki rolünü nörobilişsel düzeyde inceleyen ilk çalışmalardan biri olma özelliğini taşıyacak; elde edilecek bulgular, tiksinti temelli öğrenme ve bellek yanlılıklarının tedaviye dirençteki rolünü aydınlatarak, müdahale terapilerinde karşıt koşullama temelli yeni stratejilerin geliştirilmesine bilimsel zemin oluşturacaktır. Bu yönüyle çalışma, tiksintinin değişime karşı inatçı doğasını farklı açılardan ele alarak hem kuramsal hem uygulamalı psikopatoloji araştırmalarına özgün katkı sağlayacaktır.